مرمرهای پارتنون و نقش‌های آپادانا

بیژن روحانی

ایران و یونان نام‌های آشنایی در جهان باستان هستند که رقابتی دیرینه در عرصه‌های مختلف با یکدیگر داشته‌اند. شاید آن چه از این میان شهرت بیشتری یافته، جنگ‌های متعدد ایرانیان و یونانی‌ها با یکدیگر باشد، اما ارتباط این دو حوزه مهم تمدنی با یکدیگر تنها به جنگ خلاصه نمی شده‌است.

بخش مهمی از فرهنگ و تمدن غربی بر پایه فرهنگ یونانی شکل گرفته ،فرهنگی که حداقل در دوره باستان خود را در رقابتی جدی با امپراتوری پارسیان در شرق می‌دید. از این رو در شرح و تجزیه و تحلیل آثار فرهنگی و هنری به جای مانده از این دو حوزه تمدنی، گاه بحث مقایسه و ارتباط آثار این دو با یکدیگر اجتناب ناپذیر است.

معبد پارتنون

در میان آثار مختلف این دو تمدن تاریخی که گاه با یکدیگر مقایسه می‌شوند، دو ردیف از نقش برجسته‌ها در دو ساختمان مشهور مثال‌های خوبی برای بسیاری از پژوهشگران بوده‌اند: نقش برجسته‌های کاخ آپادانا در پارسه (تخت جمشید) و نقش برجسته‌های معبد پارتنون در آتن.

مورخان هنر با بررسی این نقش‌ها، هرکدام نتیجه‌ی متفاوتی گرفته‌اند و در خصوص شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو ردیف ازنقش برجسته نظریات گوناگون و گاه متضادی بیان شده است.

آپادانا و پارتنون، گرچه کاربردهای متفاوتی داشته‌اند، اما هر دو جزو نمونه‌های متعالی معماری دوران خود به شمار می‌آیند و نقش برجسته‌های روی دیوارهای این دو اثر معماری نیز از برترین ترین مثال‌های هنری هخامنشیان و یونانی‌ها هستند.

کاخ آپادانا

پارتنون بر فراز تپه آکروپلیس، معبدی است که وقف آتنا، ایزدبانوی یونانی شده بود؛ ایزدبانویی که به اعتقاد آتنی‌ها نگهدارنده آنها بوده است. ساخت این معبد بزرگ در حدود سال‌ ۴۴۷ پیش از میلاد مسیح آغاز و در حدود ۴۳۸ پیش از میلاد به پایان رسید.

کار ساخت آپادانا در پارسه نیز به دستور داریوش یکم و در حوالی سال ۵۱۵ پیش از میلاد، یعنی چندین دهه پیش از پارتنون، آغاز شد اما خشایارشا، پسر داریوش، کار آن را به پایان رساند. آپادانا محل بار عام یا پذیرفتن فرستادگان ملل و مناطق مختلف از سوی پادشاه بوده‌است. بر پله‌های کاخ آپادانا، نقوشی وجود دارد که فرستادگان اقوام گوناگون را با لباس‌های متفاوت و در حال آوردن هدیه یا خراج به کاخ آپادانا تصویر کرده‌است.

بسیاری عقیده دارند نقش برجسته آپادانا و پارتنون، اشاراتی به تضاد فرهنگی میان ایران باستان و یونان دارند. برخی از مورخان هنر از این نیز فراتر رفته و شیوه نقش پردازی و موضوعات این دو نقش برجسته را نمادی از ساختارهای متفاوت سیاسی و اجتماعی در این دو پهنه تمدنی بزرگ می‌بینند و به طور مثال به این اشاره دارند که مرمرهای پارتنون نمایانگر دمکراسی آتنی و نقش برجسته‌های پلکان آپادانا نشانه‌ای از ساختار هرمی و مطلق قدرت سیاسی و اجتماعی در ایران باستان است. در اولی تجلی شهروندی دیده می‌شود که آزادانه در جشن یا مراسمی ویژه شرکت کرده و در دیگری این نمایندگان کشورها و مناطق تحت فرمان امپراتوری هستند که هدایای خود را پیشکش شاهنشاه می‌کنند.

با این حال گرچه این تفسیر در تعدادی از پژوهش‌های تاریخی و تاریخ هنر دیده می‌شود اما تفسیرها و خوانش‌های دیگری نیز از این دو سنگ نگاره وجود دارد. شرح و توصیف هرکدام از تفاسیر به مجالی گسترده نیاز دارد، با این حال در چند گفتار به طور مختصر برخی از دیدگاه‌های رایج نسبت به این دو اثر باستانی را معرفی خواهیم کرد.

بخشی از نقش برجسته‌های پارتنون

آتنی‌ها زمانی تصمیم گرفتند معبد پارتنون را بسازند که از نظر قدرت نظامی توان مقابله با ایرانی‌ها را یافته و خود در حال بنا کردن یک امپراتوری بودند. پارتنون روی معبد دیگری ساخته شد که به هنگام جنگ با پارسیان در ۴۸۰ پیش از میلاد ویران شده بود.

«اتحادیه دلیان» که در سال ۴۷۸ پیش از میلاد بنیان گذاری شده بود، مجموعه ای از بیش از یکصد و هفتاد دولتشهر یونانی را در برمی‌گرفت که با یکدیگر پیمان بسته و علیه پارسیان با هم متحد شده بودند. پس از ساخته شدن معبد پارتنون، خزانه این اتحادیه از جزیره دلوس به معبد پارتنون در آتن انتقال پیدا کرد. سپس آتن توانست در این اتحادیه نقش بالاتری پیدا کند و در حقیقت کنترل اتحادیه را به دست گرفت. بررسی این تحولات سیاسی و اجتماعی از آن رو لازم است تا بتوان به نقش نمادین معبد و سپس اهمیت نقش برجسته‌های مهم آن در زندگی آتن پی برد.

در نیمه سده پنجم پیش از میلاد، آکروپلیس در آتن، از یک سو مرکز «اتحادیه دلیان» بود و از طرف دیگر قلب آیینی و فرهنگی این دولتشهر به حساب می‌آمد. پارتنون با ابعادی در حدود هفتاد و دو در سی وسه متر، بزرگترین و باشکوه ترین معبد در سرزمین اصلی یونان است.مطابق روایات پلوتارک، کار ساختن معبد و تراشیدن نقش برجسته‌های مرمرین آن، زیر نظر فیدیاس، معمار، پیکرتراش و نقاش مشهور یونان باستان انجام شده است.

نگهبانان پارسی در نقش برجسته‌های آپادانا

آن بخش از نقش برجسته‌های پارتنون که با نقش برجسته‌های پلکان آپادانا مورد مقایسه قرار می‌گیرد، نقوشی است که کتیبه‌های دور تا دور درون‌خانه معبد را تزیین می‌کردند. این نقش برجسته حرکت دسته جمعی گروهی را نشان می‌دهد که گویی قصد شرکت در جشن یا مراسم آیینی ویژه‌ای را دارند. برخی سوار بر اسب و برخی پیاده هستند.

اما آیا بین این نقش برجسته‌ها و نقوش آپادانا ارتباطی وجود دارد؟ آیا بررسی نظام روایی در نقش برجسته‌های پارتنون می‌تواند نشانی از رقابت فرهنگی میان آتنی‌ها و امپراتوری هخامنشی باشد؟ و آیا تاثیری از نقوش آپادانا در پارتنون دیده می‌شود؟

در گفتار بعدی به بررسی وجوه دیگری از این دو اثر می پردازیم.